عنوان پیام
متن پیام
از هاشمی تا روحانی بررسی سیاست خارجی ایران
عنوان : از هاشمی تا روحانی بررسی سیاست خارجی ایران
ناشر : انتشارات تیسا
شابک : ۴-۴۲-۷۲۱۲-۶۰۰-۹۷۸
تاریخ چاپ : بهار ۱۳۹۵
نوبت چاپ : چاپ دوم
تعداد صفحه : ۳۵۸
وزن : ۳۷۲ گرم
قیمت : ۲۳,۹۰۰ تومان
تخفیف : ۱۰ %
موضوع : کتاب پولیتیا
وضعیت : موجود
خرید کتاب از فروشگاه
تعداد بازدید : ۸۳۳

از هاشمی تا روحانی بررسی سیاست خارجی ایران

علی باقری دولت‌آبادی و محسن شفیعی

فهم سیاست خارجی ایران در چهارچوبی علمی همواره یکی از دغدغه‌های جدی پژوهشگران حوزه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در داخل و خارج از ایران بوده است. درک بهتر این مهم تنها از راه شناخت ارزش‌ها، هنجارها، قواعد داخلی و خارجی از یکسو و شرایط مادی داخلی و خارجی از سوی دیگر خواهد بود. به همین منظور اثر حاضر از منظری متفاوت با سایر آثار نگاشته‌شده درباره سیاست خارجی، به دنبال شناسایی و توضیح هر دو بستر مادی و معنایی تأثیرگذار بر شکل‌گیری تصمیمات سیاست خارجی برآمده؛ و اصول سیاست خارجی ایران را در دوره‌های ریاست جمهوری هاشمی‌رفسنجانی، خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی توضیح می‌دهد. بدین‌ترتیب خواننده نه تنها قادر به فهم شباهت‌ها و تفاوت‌های سیاست خارجی در دوره‌های مذکور خواهد بود. بلکه چهارچوبی کلی برای تبیین تصمیمات اتخاذ‌شده در حوزه سیاست خارجی ایران در آینده خواهد یافت.



----------------------------------------------------------------------------



کتاب «از هاشمی تا روحانی بررسی سیاست خارجی ایران» تالیف دکتر علی باقری دولت‌آبادی و دکتر محسن شفیعی سیف‌آبادی به رویکرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۶۸ تا به امروز می‌پردازد.
در این اثر کوشش شده به این پرسش‌ها پاسخ داده شود که چه عواملی در تدوین اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مؤثر است؟ به عقیده نویسندگان، در کنار بررسی نقش ساختارهای مادی در سیاست خارجی که عموماً در سایر آثار نگاشته‌شده درباره سیاست خارجی ایران مورد توجه واقع شده‌اند، پرداختن به نقش ساختارهای معنایی، هنجارها، ارزش‌ها و قواعد که هویت جمهوری اسلامی و به دنبال آن سیاست خارجی کشور را شکل داده‌اند، ضروری است و بدون آن هرگونه تحلیلی ناقص خواهد بود. به عبارت دیگر، رفتار سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را هویت برساخته از ارزش‌ها و هنجارها هدایت می‌کند و اصولی مانند حمایت از جنبش‌های آزادی بخش، صدور انقلاب، اصل نه شرقی نه غرب، حفظ دارالاسلام و مواردی از این قبیل در سیاست ایران دیده می‌شود. با این حال در نظریات مختلفی که تاکنون برای تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران استفاده شده است عمدتا نقش این عوامل نادیده گرفته‌ شده و به عنصر هویت توجه چندانی نشده است. از این رو کتاب «از هاشمی تا روحانی» در تلاش است تا با رویکردی متفاوت با استفاده از مبانی و گزاره‌های سازه‌انگاری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را مورد واکاوی قرار دهد.
با عنایت به مفروضات سازه انگاری، در این اثر در فصل اول ابتدا به مبانی نظری و فرانظری این نظریه پرداخته شده است و تمایز آن با بینش های رقیب مشخص گردیده و سپس سیاست خارجی ایران را براساس این رویکرد به آزمون گذاشته شده است. مطابق این تئوری و مفصل بندی دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی در فصل دوم بر مبنای آن، این نتایج حاصل شده است که دوره هاشمی رفسنجانی مصادف با پایان جنگ عراق علیه ایران و پذیرش قطعنامه ۵۹۸، رحلت امام خمینی (ره)، بازنگری قانون اساسی، خرابی‌های جنگ، نابودی مراکز تولید، محاصره اقتصادی و نابسامانی‌های اقتصادی در سطح داخلی از یک¬ سو، و فروپاشی اتحاد شوروی و پایان جنگ سرد در سطح بین‌المللی از سوی دیگر بود. در این میان، ساختارهای معنایی شکل دهنده سیاست خارجی چون تفسیر از اسلام، نوع نگاه به قانون اساسی و اصولی چون اصل دعوت، حمایت از مستضعفین، شخصیت عملگرایانه و معتدل هاشمی رفسنجانی، قرائت واقع گرایانه و مصلحت اندیشانه از اسلام، تساهل و تسامح در سطح داخلی و مواردی چون نوع نگاه به سازمان ملل و هنجارها و معاهدات بین الملل در سطح خارجی، باعث شدند تا ارزش¬های سنتی فرهنگ ایرانی در این دوران تقویت گردند و در جهت¬گیری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نقش داشته باشند. هاشمی نیز با توجه به شرایط به وجود آمده در دو عرصه داخلی و بین‌المللی توسعه اقتصادی کشور را در دستور کار قرار داد. پیش شرط این توسعه اقتصادی عادی‌سازی روابط با سایر کشورها بود تا از آن طریق بتوان با جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی بخشی از سرمایه مورد نیاز برای بازسازی ویرانی‌های جنگ را تأمین نمود. در این دوران جمهوری اسلامی ایران با پذیرش هنجارهای نظام بین¬الملل، تنش¬زدایی و عادی سازی را در سیاست خارجی خود دنبال نمود. برجسته‌ترین نمود عینی پیروی از سیاست عادی‌سازی به رسمیت شناختن قواعد بازی، عضویت فعال در سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تلاش در بوجود آوردن فضای همزیستی با دیگران، به ویژه همکاری با کشورهای همسایه و اروپایی بود. در نتیجه شاهد بودیم که جمهوری اسلامی ایران در این دوران برخلاف دوران قبل، با پذیرش هنجارها و قوانین بین¬المللی، به بهبود روابط با سازمان¬های بین المللی پرداخت و هویت خصمانه خود نسبت به این سازمان¬ها را، در نتیجه شرایط داخلی و خارجی مذکور کنار نهاد. همانطور که گفته شد، نظام بین الملل در این دوره دستخوش منازعات قومی و مذهبی ناشی از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی بود. این امر به تقویت روند عمل¬گرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی انجامید و به دنبال این تحولات، لزوم توجه به لایه ایرانی فرهنگ سیاسی در میان نخبگان به صورت جدی افزایش یافت و آرمان¬گرایی سنتی ایرانیان اندک اندک جایگاه خود را در سیاست خارجی پیدا کرد. عمل‌گرایی هاشمی رفسنجانی به موازات پایبندی به اصول انقلاب، برای برپایی یک ایران مقتدر مورد توجه نظام بین‌المللی را می‌توان نشانی از این امر دانست.
در فصل سوم و در دوره خاتمی که از دوم خرداد ۱۳۷۶ تا ۲۰ شهریور ۱۳۸۴ را در بر می¬گیرد، شاهد تحولات چشمگیری در رابطه با هنجارهای داخلی و خارجی موثر بر سیاست خارجی هستیم. ساختارهای معنایی شکل دهنده سیاست خارجی در این دوره در زمینه داخلی تفسیر نوین خاتمی از اسلام، هم اندیشی اسلام و مسیحیت، انگاره تساهل گرایی و تفسیر واقع نگر خاتمی از اصول قانون اساسی، واقع گرایی و مصلحت اندیشی او در برابر دنیای غرب و در زمینه عوامل خارجی نیز، احترام خاتمی به سازمان ملل و هنجارهای بین المللی، حقوق بشر، معاهدات بین الملل را شامل می-شود. در عرصه ساختارهای داخلی و مادی شکل دهنده سیاست خارجی عواملی چون واقعه میکونوس، ماجرای حمله به پایگاه آمریکا در الخُبر عربستان، یورش طالبان به نواحی مرزی ایران و تحریم های آمریکا علیه ایران، و در سطح فاکتورهای خارجی نیز مواردی چون تورم و بیکاری بجا مانده از دولت هاشمی، گذر از رشد اقتصادی به توسعه اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است. متأثر از این ساخت¬های مادی و معنایی، در عرصه داخلی لایه¬های فرهنگ ایرانی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه نخبگان واقع شده است. از این رو بیش از هر دوره ای به جامعه مدنی توجه گردیده است.
در عرصه خارجی نیز سیاست تنش زدایی با اعراب و کشورهای اروپایی پیشرفت قابل توجهی کرد و همزمان، طرح ایده گفتگوی تمدن¬ها از سوی خاتمی به معنای پذیرش هنجارهای بین¬المللی و در عین حال تلاش برای سهیم شدن در هنجارسازی بود. به عبارتی دیگر، در این دوره تشنج¬زدایی و اعتمادسازی و گفتگوی¬تمدن‏ها از سیاست‏هایی است که جمهوری اسلامی ایران در هر دو سطح منطقه‏‌ای و بین‏‌المللی دنبال می‏نماید. در همین راستا می¬توانیم از اعتمادسازی میان ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، تلاش برای تحقق صلح در افغانستان از طریق تشویق طرف‏های درگیر به گفتگو، کمک به تحقق صلح در تاجیکستان، تشویق ترکیه و سوریه به گفتگو، تشکیل گروه تماس کشورهای اسلامی برای کمک به ایجاد صلح در کوزوو و چچن و همچنین پیشنهاد سال ۲۰۰۱ به عنوان سال گفتگوی تمدن‏ها و تهیه قطعنامه‏‌ای در سازمان کنفرانس اسلامی در همین ارتباط و برگزاری کنفرانس¬ها و سمینارهای مختلف در زمینه گفتگوی تمدن‌ها، از جمله کنفرانس چهارجانبۀ «میراث تمدن‏ها کهن» شامل ایران، مصر، یونان و روم به عنوان مهمترین اقداماتی نام برد که جمهوری اسلامی ایران در راستای سیاست تشنج زدایی و گفتگوی تمدن¬ها در این برهه تاریخی انجام داده است. بر این اساس در زمینه تاثیرگذاری و تاثیرپذیری از ساختار نظام بین الملل، جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک کنشگر به رویه گفتگوی تمدنی شکل می¬دهد و با عمل خود باعث تحول در ساختارهای هنجاری و فکری می¬شود و پس از آن این ساختارهای معنایی جدید هستند که هویت کنشگر (جمهوری اسلامی ایران) را تحت تاثیر قرار می¬دهد. همچنین می¬توان گفت که در این مقطع به دلیل پذیرش هنجارهای بین¬المللی شاهد گسترش و بهبود روابط جمهوری اسلامی ایران با سازمان¬های بین¬المللی هستیم. به عبارتی، سیاست‏های دولت خاتمی دستاوردهای مثبت فراوانی به همراه داشت که بهبود روابط میان ایران و اتحادیه اروپا، کاهش تشنج های میان ایران و آمریکا، بهبود قابل توجه در روابط ایران و کشورهای عربی، حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات میان ترکیه و سوریه و تحقق صلح در تاجیکستان و تشکیل سازمان بین المجالس کشورهای اسلامی از مهمترین نمونه¬های آن بود.
در دوران احمدی نژاد که فاصله زمانی ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸ را در فصل چهارم در بر می¬گیرد، هویت جمهوری اسلامی ایران تحت تاثیر ارزش¬ها و هنجارهای ناشی از اسلام تشیع، موعود گرایی، ظالمانه خواندن نظام جهانی، تغییر¬خواهی در وضع موجود نظام حاکم بر دنیا، تقابل با نظام حاکم در عرصه بین المللی، برداشت متفاوت از عدالت و پیشرفت داخلی، جنگ نرم و لزوم تقابل با آن، بی اعتبار دانستن سازمان¬های بین المللی، دیپلماسی تهاجمی و اتحاد اسلامی، و لایه¬های فرهنگ ایرانی و همچنین قوانین مندرج در قانون اساسی شکل گرفت. در نتیجه این هویت برساخته، اصول و الگوهای رفتاری خاصی در سیاست خارجی دولت نهم پدید آمد. ازجمله صلح¬طلبی، عدالت¬خواهی، اصول¬گرایی، مخالفت اعلانی و اعمالی با سیاست¬های یکجانبه¬گرایانه آمریکا، گرایش به آمریکای لاتین، پی¬گیری حقوق هسته¬ای، اتخاذ رویکرد نگاه به شرق و نزدیکی به چین و روسیه و تعامل با شورای همکاری خیج فارس. در این دوران، با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران هنجارهای داخلی را ملاک رفتار خود در عرصه سیاست خارجی قرار داد این امر خوشایند قدرت‌های بزرگ اروپایی و آمریکا، و سازمان‌های بین‌المللی خصوصاً شورای امنیت سازمان ملل متحد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار نگرفت. اقدامات خصمانه‌ای همچون صدور قطعنامه‌های متعدد در شورای امنیت، اشاره به عدم اعتمادسازی از سوی جمهوری اسلامی ایران در خصوص فعالیت‌های هسته‌ای، اعمال تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران و... از جمله نمودهای سیاست تقابلی و خصمانه غرب، قدرت‌های بزرگ و نهادها و سازمان‌های بین‌المللی نسبت به جمهوری اسلام ایران در این مقطع می‌باشد.
در نهایت آخرین دوره، دوره ریاست جمهوری حسن روحانی است که از سال ۱۳۹۲ شروع شده و فصل پنجم این اثر را تشکیل می¬دهد. در این فصل بررسی ساختارهای معنایی چون نگاه روحانی به قانون اساسی، دین و هنجارهای بین المللی و رویکرد تساهل گرای وی به همراه دیپلماسی قوی او از یک طرف و مواردی چون، تحریم ها، بحران سوریه و بحران های منطقه ای، بحران اشتغال و بیکاری و در نهایت اقتصاد به چالش کشنده ایران در قامت ساختارهای مادی اشاره شده است. با توجه به دو ساختار مادی و معنایی فوق رویکرد سیاست خارجی حسن روحانی؛ آرمان‌خواهی در عین واقع‌گرایی، قدرت‌جویی بین‌المللی محاسبه‌گرانه، تعامل با نظم بین‌المللی، موازنه قدرت بر اساس مفهوم اعتدال، تنش‌زدایی به ویژه با همسایگان و رویکرد هزینه- فایده خواهد بود. توافق هسته ای ایران و ۱+۵(برجام) و تغییر رویکرد ایران نسبت به تحولات منطقه ای بویژه بحران سوریه و مقابله با داعش در قالب سیاست خارجی فوق در این فصل مورد تحلیل قرار گرفته است.
در نهایت در راستای پاسخ به سوال اصلی کتاب از هاشمی تا روحانی، با توجه به نتایج پژوهش و همچنین به دلیل ماهیت انقلابی و اسلامی و فراملی جمهوری¬ اسلامی ¬ایران که در قانون اساسی به وضوح مشهود است، نویسندگان سازه-انگاری را بعنوان رویکرد مناسبی برای تجزیه و تحلیل تمامی دوره¬های سیاست خارجی جمهوری اسلامی پیشنهاد می دهند.


برچسب ها :